شناخت كلي :

نائين : بطوري كه در فرهنگها ذكر شده كلمه نائين از ني كه يك روئيدني باتلاقي است گرفته شده ودربعضي ازكتب تواريخ مذهبي آمده درياچه ساوه درشب ميلاد پيغمـبراسلام خشك شده كه اين درياچه تا نواحي مركزي ايران امتداد داشت و نائين نيز بر ساحـل آن بنـا شده بود. برخي مي گويند نائين يعني جايي كه در آن ((ني )) مي رويد.

وجود روستاهايي بنام (( نيستانك )) و (( نيسيان )) در حوالي اين شهر مي تواند شاهدي براين مدعا باشد.همچنين در كوه مشهور به كوه (( كليزه )) واقع در2 كيلومتري شرق نائين آثار لنگري به چشم مي خورد ودرداخل نائين نيز محلي به نام (( گال لنگر)) وجود دارد كه نشان ميدهد در روزگاري دور ودراز اين شهر بر ساحل دريا آرميده بوده وكشتيهايي در اين شهر بندري لنگر مي انداختند. بامشاهده رسوبات كوير و طرز قرار گرفتن لايه هاي خاك نائين برروي هم، آثار خطوط آب بر ارتفاعات مجاور و نقل قولهاي محلي ميتوان دريافت كه چنين ادعايي صحت دارد. بر اساس شواهد و قرائن كه در محل موجود است مي توان اذعان داشت كه قدمت تاريخي نائين به قرنها قبل از اسلام بر ميگردد. گروهي از اقوام آريايي كه به ايران آمدند درمنطقه پارس اقامت گزيدند.ايالت پارس ازنواحي قديمي ايران و محل استقرار تشكيلات اداري شاهان هخامنشي بوده ودر دوران ساسانيان اين ايالت به پنج ولايت يا استان تقسيم گرديدكه بزرگترين ناحيه آن(( استخر)) نام داشت ومنطقه يزدوسيع ترين قلمرو اين ايالت به شمار مي رفت.شهر نائين كه قبل از اسلام به عنوان مركز اداري وخدماتي بخشي از ناحيه يزد بود، بعد از اسلام موقعيت خود را كما بيش حفظ كرد ودر قرن چهارم هجري از نعمت وآباداني وشكوفايي برخوردار بوده است . از آثاري كه قدمت نائين را حداقل به عصر ساسانيان مي رساند((نارنج قلعه)) مي باشد. مي گويند هسته مركزي شهر همين قلعه بوده است.

اسم نائين در اغلب كتابهاي تاريخي وتقاويم ثبت شده وبطوريكه تاريخ ناصري مي نگارد، اسم نائين مشتق از يكي از پسران نوح به نام نائن ابن نوح كه باني نائين بوده است مي باشد.

در بستان سياحه آمده است قصبه ا ي است دلنشين از قصبات اصفهان …. در زمين هموار واقع وجوانب آن واسع است وقريب دو هزار خانه در اوست . آبش خوب وهوايش مرغوب است آن قصبه در راه يزد وكاشان اتفاق افتاده … از اصفهان چهارمرحله دور است . مردمش شيعه اماميه اند وجمعي از اهل وجد وحال از آنجا ظهور نموده اند منجمله حاجي وهاب مرشد ،حاجي محمد حسن تبريزي الاصل وميرزا ابوالقاسم شيرازي في زماننا از آنجا بوده و يكي از معروفترين ابنيه اين دوره ( بعد از استيلاي عرب وسلجوقيان) مسجد جامع نائين است .آن قسمت كه درطرف قبله است ازيازده طاق نما تشكيل يافته كه سقف هلالي دارند. طاق نماي وسطي از ساير طاق نماها وسيع تر است. ديوار وطاق وجرزهاي آن نيز باگچ بري تزيين يافته اند. نقشه آن عبارتند از كثير الاضلاع هاي هشت ضلعي واشكال هندسي ساده ديگر كه با گلهاي مختلف زينت يافته ونقشه موثر وقشنگي دارد ودر اصل رنگ شده وشايد طلاكاري نيز داشته باشد چون آن را عميق كنده اند.

قدمت واهميت قنوات:

قنات در شهرستان نائين از اهميت زيادي برخوردار بوده، بطوري كه درسطح شهرستان تعداد720 رشته قنات حفر گرديده وقديمي ترين قنوات شهرنائين به شرح زير ميباشد:

1 –قنات جزيسريا گزيسر: كه پر آب ترين قنات نائين بوده و3000 مترطول وداراي 100 حلقه چاه كه عمق مادر چاه آن 20 متر است وتا حدود 5 سنگ (حدود 90 ليتر درثانيه) آب داشته كه از قنات مزبور باغها وكشتزارهاي اطراف شهر را كه در قسمت غرب وشمال غربي نائين واقع است مشروب مي نموده ودر حال حاضر خشكيده است.

2- قنات محمود آباد : حدود يك سنگ آب داشته واراضي جنوب وجنوب غربي شهر را مشروب ساخته وگويند در زمان محمد شاه قاجار درهنگام عبور ازنائين به دستور نامبرده حفرگرديده است

3- قنات عشق آباد: (معروف به باغ حاجي) باني ومالك آن مرحوم حاجي حسن مرشد( جد پيرزادگان) بوده ودر حال حاضر به حداقل آبدهي رسيده است.

4- قنات ورزجان: مسير آن در طول شهر بوده واز اكثر خانه هاي مسكوني گذشته وسپس وارد كشتزارهاي اطراف شهر جهت كشت وكار مي شده ودر حال حاضر خشك شده است.

قناتهاي ديگر ازجمله راحت آباد ومهرجان در اين شهر وجود دارد كه در حال حاضر خشكيده است

5- قنات معــاضديه: اين قنــــات در حال حاضــــر با آبــدهي حــدود 50 ليـــــتر در ثانيــه يكي از قنـــوات

داير ومعروف اين شهرستان مي باشد كه تعداد 240 نفر از كشاورزان، مشترك آب اين قنات بوده، وزير نظر مديريت جهاد كشاورزي شهرستان نائين از آن بهره برداري مي شود.

موقعيت جغرافيايي شهرستان نائين:

شهرستان نائين با مساحت 125/35753 كيلومتر مربع (يك سوم مساحت استان) در حاشيه جنوبي كوير مركزي بين 22درجه و45 دقيقه تا 34 درجه عرض شمالي و52 درجه و45 دقيقه تا 55 درجه و30 دقيقه طول شرقي نصف النهار گرينويچ واقع شده است اين شهرستان از شمال به شهرستانهاي دامغان وشاهرود از استان سمنان واز جنوب به شهرستان اردكان از استان يزد واز شرق به شهرستان طبس ازاستان يزد وازغرب به شهرستان اردستان وازجنوب وغرب به رشته كوههاي مركزي ايران واز شمال شرق به دشت كوير محدود مي شود.

متوسط ارتفاع شهرستان نسبت به سطح دريا 1545 متر است.ارتفاعات نائين بصورت مجموعه ا ي از سراش محمديه وزردكوه مي باشدكه حد فاصل كوههاي اردستان ويزد است ومهمترين ارتفاعات آن عبارت است از كوه ميل به ارتفاع 3035 متر، كوه سره به ارتفاع2941متر، كوه پرويز به ارتفاع 2559متر،كوه سلطان پير به ارتفاع 2469 متر،و رشته كوه زردبه ارتفاع 2459متر.

شهرستان نائين جزء اقليم بياباني به شمار مي رود و داراي دو نوع آب وهوا:1- خشك وگرم درناحيه مجاور كوير(خور وبيابانك) 2- معتدل كوهستاني در جنوب غربي شهرستان مي باشد.

ميانگين بارندگي شهرستان در يك دوره پنج ساله 97 ميليمتر بوده و تفاوت ميانگين دماي سردترين وگرمترين ماه سال بين دو منطقه آب وهوايي تقريبا 30 درجه است.

دماي سردترين ماه درنائين 7/1 درجه ودر خور1/4 درجه وميانگين گرمترين ماه سال 6/29 درجه درنائين ودر خور 4/32 درجه است.

وضعيت از نظر تقسيمات كشوري:

شهرستان نائين داراي هشت دهستان به اسامي چوپانان ، نخلستان، بيابانك، جندق، لاي سياه، بافران،كوهستان،بهارستان وسه بخش به نامهاي مركزي،انارك وخوروبيابانك وهمچنين چهار شهربه نامهاي نائين، انارك، جندق وخور مي باشد.

خور وبيابانك مساحتي حدود 12 هزاركيلومتر مربع يعني يك سوم مساحت شهرستان نائين را به خود اختصاص مي دهد ودرعرض جغرافيايي33 درجه و47 دقيقه وطول جغرافيايي 5 درجه و50 دقيقه ودر ارتفاع 921 متر از سطح دريا واقع شده است 0 فاصله بخش خور وبيابانك تا مركز استان420 كيلومتر ميباشد وداراي آب وهواي بياباني با تبخير زياد است .منابع آب در اين منطقه قنات وچشمه است كه عموما شور وتلخ مي باشد.

وضعيت كشاورزي ودامداري :

شهرستان نائين به لحاظ كمبودآبهاي سطحي وذخيره هاي آب زير زميني ، شوري خاك،گرماي نسبتا شديد هوا وهمچنين وجود بادهاي گرم وسوزان در مقايسه با شهرستانهاي ديگر از كشاورزي پر رونقي برخوردارنبوده وكشت اغلب كشاورزان اعم از كشاورزي سنتي ومكانيزه محدود به چند رقم محصول ازمحصولات كشاورزي است كه مقاوم به شوري آب بوده وبيشتر شامل غلات، پنبه،گياهان داروئي ومعطر از قبيل زعفران، رناس وزيره سبز مي باشدواز توليدات باغباني عمده شهرستان مي توان به خرما ، پسته، انار، بادام، وگردو اشاره نمود . آب مورد نياز در زمينه كشاورزي از منابع زيرزميني همانند چشمه ها، قنوات وچاههاي عميق ونيمه عميق تامين مي شودكه جمع كل تخليه ساليانه آنها 97 ميليون متر مكعب وآمار مربوط به شرح ذيل مي باشد:

سطح زير كشت محصولات زراعي سالانه 4900 هكتار ومحصولات باغي 2000 هكتار ، منابع تامين آب 720 رشته قنات، 170 حلقه چاه عميق ونيمه عميق و11دهنه چشمه.

جمعيت دامي شهرستان در سال 1381 مشتمل بر 110000 راس گوسفند وبز،و 2037 راس گاو وگوساله اصيل مي باشد واحدهاي توليدي دامي اين شهرستان شامل 17 واحد گاوداري صنعتي با ظرفيت 250 راس گاو شيري مي باشد وهمچنين تعداد 195 واحد مرغ گوشتي با ظرفيت 2000000 قطعه جوجه و4 واحد مرغ تخمگذار با ظرفيت 118000 قطعه درشهرستان وجود دارد كه ساليانه مقدار 600تن گوشت قرمز ، 1500تن شير، 14000 تن گوشت مرغ و2000 تن تخم مرغ توليد مي شود وهمچنين اهالي شهرستان در زمينه نگهداري شتر از خود علاقه نشان داده واز رقمي حدود 4000نفر شتر نگهداري مي نمايند.

نائين وكشت زعفران
كشت زعفران كه در دوران هخامنشيان واشكانيان كه به باختر وبرخي سرزمينهاي جنوبي كشورمان محدود بوده در دوره ساسانيان به جلگه رسي واصفهان كشيده شد وپس از حمله اعراب آرام آرام به خاور مهاجرت كرد بطوريكه ردپاي آن از 700 سال پيش پيوسته در منطقه قائنات مشهور است.

در اين دوره طولاني اين گياه پائيزي كم توقع، همواره نان آور عمده خانواده هاي روستايي اين منطقه پهناور كشور بوده است0

تاريخ اوليه كشت زعفران در نائين از سال1363 باهماهنگي مديريت كشاورزي وقت نائين شروع شده ودر حال حاضر در كشتزارهاي شهر نائين (ورزجان –جزيسر) بخش مركزي وخور وبيابانك متداول است. بطوري كه در سطح شهرستان حدود 48 هكتار زعفران با عملكرد متوسط 5كيلوگرم در هكتار كلا 192 كيلوگرم زعفران توليد سالانه دارد.

از نظر كيفيت نسبت به زعفرانهاي توليد شده در ساير نقاط حتي خراسان بهتر ومرغوبتراست وكشاورزان منطقه معتقدند محصول زعفران نائين هم ازنظر طعم وعطر وبو نسبت به ساير زعفرانها ارجحيت دارد. طي چند سال گذشته مديريت جهاد كشاورزي شهرستان نائين با راهنمائي وارشاد كشاورزان اين محصول را رونق داده بطوريكه همه ساله مقدار زيادي پياز زعفران به ساير نقاط استان صادر مي شود.در صورتيكه در سالهاي قبل وتا ده سال پيش پياز زعفران از خراسان خريداري ودراختيار كشاورزان قرار مي گرفت، اميداست در آينده نيز بتوان نسبت به ازدياد كشت اين محصول كم توقع وكم آب اقدام نمود.زيرا مهمترين مسئله اين است كه مقاوم به كم آبي است وهيچ محصولي نمي تواند براي منطقه محروم وتنگدست اين منطقه مانند زعفران به كشاورزان كمك نمايد.

ميانگين دوره بهره برداري مزارع زعفران در نائين 8-6 سال است ودر پايان اين مدت كشاورزان بايد پيازها رااز مزارع قديمي وكهنه كه از محصول باز مانده كنده وخارج نمايند.

خرما:

خرمابه عنوان اولين محصول باغي شهرستان نا ئين بيشترين سطح زير كشت دائمي را به خود اختصاص داده است . از مجموع حدود 2000 هكتار سطح زير كشت محصولات باغي شهرستان 750 هكتار به نخيلات اختصاص دارد كه همگي در منـطقه خور وبيابانك با آب وهواي گرم وخشك بياباني مي باشد. متوسط عملكرد خرما در اين شهرستان 4400 كيلوگرم مي باشد كه حدود 30 درصد خرماي مرغوب ومابقي نامرغوب است كه به مصرف دام مي رسد.

مهمترين مناطق توليد ، خور ، مهرجان ، گرمه ، بياضه، عروسان گلستان و فرخي مي باشد. كشت اوليه خرما دراين مناطق به صورت كشت بذر بوده كه خود دليل بر نامرغوب بودن خرماي منطقه مي باشد . علاوه بر آن تراكم زياد درختان در واحد سطح و نامنظم بودن فاصله درختان مشكلات عديده ا ي را براي باغداران بوجود آورده است كه در چند ساله اخير با ارائه آموزشهاي لازم واختصاص اعتبارات در راستاي اجراي طرح احياء نخيلات جهت بهزراعي وحذف ارقام نامرغوب وجايگزيني ارقام مرغوب اقدامات بسيار موثري انجام شده كه باعث الگو پذيري وتشويق نخل داران منطقه شده است .

معروفترين ارقام خرما در منطقه عبارتند از: 1- رقم كرماني 2-خارك3-قصب 4- خدشكن5-كبكاب6-زارشك وارقام ديگر شامل سهشـكن ، كلوپژن، تمبان، خوش چرك، زرگمبا، خوش كلوخ، خد شكنو، مي باشد.

نحوه آبياري بصورت كرتي وغرغابي مي باشد ومهمترين آفات موجود در نخيلات منطقه ، كنه گردآلود خرما ، زنجره، سوسك شاخدار خرما، شپشك وپروانه ميوه خوار خرما مي باشد.

فرآورده هاي جانبي خرما شامل شيره چكيده ، شيره پخته، زنبيل، آشار ، ليف ، جارو، بادبزن، وانواع كلاه مي باشد.

پسته

پيشينه درختان پسته مناطق مركزي ايران بخصوص مناطق استان اصفهان ويزد از پيشينه استان كرمان طولاني تر است ولي باتوجه به منابع وشواهد تاريخي از حدود 300 سال نمي توان فراتر دانست. در شهرستان نائين نيز درحال حاضر درختان پسته قديمي با قدمتي درحدود300سال وجود دارند كه نشان مي دهد آب وهواي بخش مركزي نائين بسيار مناسب كشت پسته مي باشد. در چند ساله اخير با توجه به اهميت اقتصادي كشت پسته توسعه يافته كه عمدتا در مناطق چوپانان وبخش خور وبيابانك بوده است.

از مجموع سطح زير كشت باغات نائين كه بالغ بر 2000 هكتار مي باشد حدود 430 هكتار به كشت پسته اختصاص داردكه بعد از خرما دومين محصول عمده باغي شهرستان مي باشد.كه از اين سطح زير كشت 140 هكتار بصورت نهال و290 هكتار پسته بارور مي باشد.

بخش مركزي نائين داراي باغات قديمي وپراكنده كه اكثرا در سطح كوچك وخورده مالكي مي باشدوبخش انارك (چوپانان) وبخش خور وبيابانك كه اكثرا باغات جديد الاحداث ومنظم ودر سطح نسبتا وسيع احداث شده است. ارقام پسته هاي موجود در شهرستان عموما بادامي ، خياباني، فندقي ، حاج ميرزاهادي ، كله قوچي، دامغاني وچند رقم ديگر مي باشد. و متوسط عملكرد پسته حدود 1500كيلوگرم در هكتار است. مهمترين آفات موجود در باغات پسته پسيل پسته ( شيره خشك) سوسك سر شاخه خوار ، زنجره پسته، سن پسنه، پروانه چوبخوار(كرمانيا) وزنبور مغزخوارپسته مي باشد كه جهت مبارزه با آفات در سنوات قبل اكثرا از سموم شيميايي استفاده مي شدو اخيرا با توجه به ارائه آموزشهاي لازم به باغداران از روش مبارزه تلفيقي كه شامل استفاده از كارت هاي زردرنگ چسبنده وتله هاي فرموني ومبارزه مكانيكي مي باشد استفاده مي كنند.

عرفاي نائين:

نائين را مدينه الصفا ،مدينه العرفا،ومدينه المساجدعنوان داده اندكه نزديك به هشتاد مسجد در گوشه وكنار آن وجود دارد . مردم نائين از فرهنگ بالايي بر خوردارند ونيز مصلاي نائين مدفن چند تن از شيوخ واقطاب مي باشد. شيخ مغربي ،پير حبيب عجمي، شيخ زين الدين ،پير علإالدين وپير محمود ، ميرزا رفيعاي نائيني وميرزا محمد حسين نائيني معروف به آيت ا…نائيني از جمله عرفايي بوده اندكه در نائين مي زيسته اند . كه بهتر است در اينجا بيشتر به شرح حال آيت ا… نائيني بپردازيم تا بيشتر با اين مرجع عاليقدر آشنا شويم.

شخصيت مورد بحث ما (آيت ا…نائيني) يكي از آن فقيهان وآشنايان با مسايل فقه وفقاهت قرن 14 مي باشد.كه نام مبارك اين عالم اسلامي برتارك تاريخ مي درخشد. وكتاب حكومت اسلامي تنها جلوه اي از بركات وجود اين مرد مقدس است وبا اين كتاب بسيار ارزنده واثر جاودان نام خود را در پهنه معارف اصيل اسلام جاودانه كرده است

حاج ميرزا محمد حسين نائيني از اكابر فقها واصوليين قرن چهاردهم هجري ويكي از بزرگترين ونامورترين مراجع عصر خويش ويكي از رجال تحقيق وتدقين در اصول فقه مي باشد،به حدي كه اورا ((مجدد علم اصول ونوآورآن )) ناميده اند.او در17 ذيقعده سال 1276 ه.ق در نائين در يك خانواده روحاني چشم به جهان گشود و نشو ونماي خود را تحت تربيت پدرش حاج ميرزا عبد الرحيم آغازنمود وتحصيلات ابتدايي را در زادگاه خود نائين به انجام رسانيد ودر سطوح عاليه وخارج به حوزه نجف رهسپار گرديد.

ميرزاي نائيني عنايت خاصي نسبت به شاگردان خود داشته واهتمام كامل در تربيت وپرورش آنان بذل مي نمود . در تهذيب وتعليم آنان طبق برنامه واصول صحيح اهتمام كامل داشت .شاگردان آن مرحوم نظرات ايشان را حفظ كرده يا به تحرير درآورده وبه طبع رسانيده اند وبه حوزه هاي علميه خود القا مي

نمودند واين امر حيات علمي ميرزاي نائيني را زنده نگه داشته است. وبا وجود اين آثار او هميشه زنده وجاويد است .در اينجا ما به ذكر اسامي تني چند از مشاهير تلامذه ايشان كه به درجه اجتهاد رسيده اند اكتفا مي كنيم :آيت ا… خميني ،آيت ا…آقا سيد جمال الدين گلپايگاني ، آيت ا… آقا سيد محمود شاهرودي ، آيت ا…آقا شيخ موسي خوانساري ، آيت ا… آقا شيخ محمد علي كاظمي خراساني ، آيت ا… سيد محمد حجت كوه كمره اي ، آيت ا… سيد محسن حكيم وآيت ا…علامه سيد محمد حسين طباطبائي (صاحب الميزان) وجمعي از بزرگان ومراجع معاصر.

از تاليفات آن مرحوم در فقه واصول كه به طبع رسيده است ميتوان از رساله لباس مشكوك ((رساله لاضرر)) وكتاب((وسيله النجات)) نام برد.

پس از آن همه خدمات به جهان علم وتقوي وپس از عمري زحمت وكوشش در راه تعليم وتربيت شاگردان مكتب توحيد وقران ، شمع وجود اين عالم رباني وفقيد نامدار اسلام در 26 جمادي الاول سال 1355 ه . ق مطابق با 24 مرداد ماه 1315 ه. ش به رحمت حق پيوست.

شهرنائين از دير زمان مورد توجه سياحان وجهانگردان بوده وحاج محمد تقي جامع نائيني در سالنامه كتابخانه عمومي نائين با تاكيد به اينكه نائين در ادوار مختلف داراي رجال علمي وادبي ،مذهبي وعرفان بوده است بر اين نكته تكيه دارد كه در كتابهايي نظير تذكره دولتشاه سمر قندي وآتشكده آذر وبستان السياحه ورياض السياحه وديگر سفرنامه ها وآثار قدما از نائين وافراد ممتازش ياد شده است. در تذكره دولتشاه سمرقندي ضمن شرحي كه از نائين آمده وآنرا قصبه اي بين اصفهان ويزد معرفي كرده از عبدالقادر نائيني كه از شعراي بزرگ زمان بوده ياد مي كند كه تبعيت از اشعار سعدي داشته وگويا از شاگردان سعدي بوده وزندگي به قناعت سپري مي كرده . ودر تذكره مرحوم نصرآبادي نزديك به دوازده شاعر از نائين معرفي شده است وحاج عبد الحجت بلاغي صاحب حجت التفاسير تاريخ نائين را در دوجلد به رشته تحرير كشيده است . در آثار مرحوم علامه دهخدا نيز از ((طلب نائين)) كه از ادباي دوره فتحعليشاه بوده ياد مي كند.

بقاع متبركه ومساجد:

امامزاده سلطان سيد علي فرزند امامزاده ابراهيم مجاب(فرزند امام موسي كاظم عليه السلام)در نائين بقعه وضريحي دارد . گفته مي شود در اطراف مرقد امامزاده سلطان سيد علي قبوري چند همراه با بقعه وجود داشته واز جمله در مجاورت امامزاده دو قبر كه داراي ضريح چوبي مي باشند را منسوب به آقا سيد جمال الدين وآقاسيد كمال الدين از اولادان امام جعفر صادق (ع) ميدانند.اين بقاع متبركه مورد توجه اهالي بوده وهمواره مورد زيارت مومنين ونيازمندان بدرگاه باري تعالي ميباشد.

مساجد معروف نائين:

نائين ازنقطه نظرآثار تاريخي گنجينه اي بس گرانبها در خود جاي داده وحالت يك شهر موزه اي را دارد كه ميتواند در صنعت توريسم موفق باشد . از جمله اين آثار مساجد معروف نائين است كه هر كدام چون نگيني در حلقه محاصرت آثار تاريخي ديگر قرار گرفته اند. مسجد جامع كه در قديمي ترين محله نائين بنام باب المسجد واقع شده ويكي از معروفترين ابنيه هاي قرون اوليه اسلام مي باشد ومعروف است كه بناي اين مسجد در زمان عمر ابن عبدالعزيز اموي ساخته شده وساختمان آن شباهتي به مسجد بابا عبدا... كه در ابعادي كوچكتر بنا شده دارد. در بناي مسجد جامع گچ بريهاي بسيار زيبايي با ا شكال مختلف بكار رفته وگفته مي شود اين گچ بريها مزين به طلا كاري هم بوده است.

در كتيبه هاي مسجد جامع بوسيله گچ وبا خط كوفي آيات قران واحاديث مكتوب است و مولف سالنامه كتابخانه عمومي نائين مسجد مذكور را از آثار قرن چهاردهم هجري مي داند . نائين يك مسجد جامع ديگر هم داردكه مسجد علويان يا مسجد جامع عتيق ناميده مي شود . اين مسجد معروف در محله كلوان قرار دارد. مسجدي هم در محله نوآباد كه فعلا تجديد بنا شده وجوددارد كه از نقطه نظر معماري وويژگيهاي ديگر مشابهتي با مسجد جامع دارد. اين مسجد به مسجد خواجه خضر معروف است وگفته مي شود خواجه خضر(ع) در اين مسجد مورد شناسايي قرارگرفته وازآن پس مسجد بنام (مسجد خواجه خضر) عنوان گرفته.

ارتباط درياچه ساوه با نائين:

مي گويند اين ناحيه محل درياچه ساوه بوده كه دوهزار سال قبل فرورفته واستناد مي شود كه ((نائين)) ونيستانك در ارتباط با نيزار ومحل روئيدن ني مي باشد ونيز بخش خور كه با ساحل دريا داراي مناسبت است از جمله دلايل ديگري است كه در سالنامه كتابخانه عمومي نائين هم از آن ياد شده است.

داغ آب دريا در محلهايي از نائين، وجود حمام ((جن وپري ))در كوه كهريزه(كليزه) نائين كه گفته مي شود اين محل بندر گاه بوده واز باقيمانده يك ستون كه با ساروج وديگر مصالح ساختماني مقاوم قديم ساخته شده بعنوان بخشي از لنگر گاه ياد مي شود. همچنين وجود معادن گل سفيد كه به مقدار زياد در بعضي نقاط يافت مي شود را دليلي براين مي دانند كه در اين محل درياچه وجود داشته وشايد اين نامشخصي تاريخي راهم بتوان ظلمي براي تاريخ نائين قلمداد كرد.

مي گويند درنائين تاريخي عددهفت مورد توجه بوده وارتباط اين عدد را با نائين در اين مي دانند كه بيشتر آثار موجود به عدد هفت ختم مي شود ويا مهمترين اين آثار به عددهفت شماره مي شود . في المثل نائين هفت محله بنامهاي چهل دختران ،كوي سنگ، سراي نو، پنجاهه، نوآباد، درب مسجد،و كلوان بوده و هفت مسجد معروف دارد. صاحب هفت آب انبار ، هفت كشتخوان (مزارع مورد كشت وزرع) هفت حمام معروف ، هفت حسينيه وغيره مي باشد

منبر عتيقه نائين:

همچنين يكي از پرارزش ترين عتيقه هاي شهر نائين منبري است كه با هشت پله ساخته شده ومعروف است كه دردنيا سه منبر شبيه بهم وجودداردواولين آن منبرمسجد جامع نائين است . دومين منبر در مسجد مدينه وجوددارد كه درست با ابعاد ،طرح، ونوع چوبي كه منبر نائين ساخته شده تطبيق مي كند وچنين به نظر ميرسد كه يك استاد منابرياد شده را ساخته باشد . وسومين منبر از اين نوع در مسجد گوهر شاد (مشهد مقدس) است كه اين منبركمي كوچكتر از دو منبر ياد شده مي باشد. منبر مسجد جامع نائين از قطعات كوچك چوب ساج تركيب وساخته شده وبهر حال از آثار نفيس اسلامي بشمار ميرود كه مورد توجه باستان شناسان نيز مي باشد.

دعاي امام هشتم به مردم نائين

مسجد ديگري هم در نائين وجود دارد بنام مسجد امام رضا( ع) كه قديمي بوده ودر مجاورت اين مسجد حمامي هم به همين نام وجود دارد (حمام امام رضا) كه معروف است حضرت ثامن الائمه امام رضا (ع) هنگام مسافرت از مدينه به مرو از نائين عبور كرده ودر اين حمام استحمام فرموده اند . در مسجد هم نماز خوانده اند و مردم آن حضرت را تا پاي درختي كه در چند كيلومتري نائين در مسير راه يزد قرار دارد مشايعت كرده اند وآن حضرت در پاي اين درخت مردم را دعا فرموده اند ((در غربت عزيز باشيد )) ونائينيان را مرخص مي فرمايند .

همچنين محلي در زاويه مجاور مسجد علويان (مسجد جامع عتيق) وجود دارد كه به قدمگاه معروف است ومردم نائين براين عقيده اند كه قدمگاه هشتمين پيشواي شيعيان جهان مي باشد .

زبان محلي نائين

نائيني ها همانگونه كه مهمان نوازند شيرين بيان هم مي باشند واصولا چون اكثرا اهل مطالعه وتحقيق هستند در برخورد با تازه واردين مطالب تازه وگفتني بسيار دارند . اما اگر دونفر نائيني باهم صحبت كنند حتي يك جمله آنها را كسي كه زبان نائيني نداند متوجه نمي شود. زبان محلي نائيـن جزو زبانهايي است كه ريشه تاريخي داشته وشايد با اندك تصرف طول زمان به اوستا مربوط گردد.

البته در شهر زبان مردم فارسي بدون لهجه است وكمتر ديده مي شود كه شهروندان نائين در اجتماعات وبين مردم از زبان نائيني در سخن گفتن استفاده كنند وفقط وقتي خود نائينيان با هم هستند صحبت مي كنند ودر روستاها هم به همين صورت مي باشد .

فرش نائين

فرش فن است وعلاقه ،بافنده اگر فرش را با روحش گره بزند وطراح اگر خودش روح وجودش را در يك فرش طرح بزند آن فرش يك كار هنري است.

به سبب كويري بودن منطقه وكمبود آب ونبودن زمينه مساعد كشاورزي وشرايط دشوار زندگي در كوير وخلاقيت وابتكار واحساس نسبتا شديد به ايجاد شغل و ورود تكنولوژي بافت پارچه از حدود 80 سال پيش فرش نائين قدم به عرصه وجود نهاد ونقشه وطرح اصفهان كه بندرت در اين شهر بافته مي شد توسط مرحوم حاج فتح ا… حبيبيان نائيني كه پدر فرش نائين لقب گرفته است طرح جديد با الهام از طرحهاي دوران صفوي والهام از طبيعت كوير وفرهنگ غني مردم منطقه ارائه داده است كه اين طرح با يازده نوع رنگ شامل : كرم، قهوه ا ي (شتري) ،لاجوردي ،آبي، آبي فيروزه اي، خاكي پررنگ، خاكي كم رنگ، فيلي (موشي رنگ) لاكي، عنابي، سفيد، كه همگي حكايت از خصوصيات جغرافيايي وآب وهوايي منطقه دارد.وبا همين تعداد رنگ كه نسبت به بافت ساير مناطق ايران تعداد بسيار اندكي است. طوري اين رنگها كنار همديگر قرار مي گيرند كه در لحظه نخست بيننده فرش به بهترين وجه توجهش جلب مي شود وبا نگاه به آن يك احساس رضايت عجيبي به بيننده دست مي دهد. كه شايد در كمتر مناطقي در هنر فرش بافي به اين موضوع مي توان دست يافت وشاخص ترين وجه تمايز طرح با ساير نقاط همين موضوع مي باشد وبيشترين ارزش افزوده طرح نائين به همين دليل است.

طرح مرحوم حبيبيان بطور سريع وچشم گير توسعه يافت ويك شبه ره صد ساله پيمود وشهرت جهاني يافت ،بطوري كه از آن زمان تا كنون كه اندكي از يك قرن كمتر است اكثر صادرات فرش ايران از نوع نائين مي باشد. وبه سبب مهاجرت بي رويه اهالي اين شهرستان به ساير نقاط ايران به سرعت توسعه ورواج پيدا كرده است. كه خود به دليل تاثير قابل ملاحظه در كميت وكيفيت بافت به اين صنعت ضربه هاي مهلكي را فراهم آورده است.فرش نائين فراز ونشيبهاي زيادي را طي نموده است وهميشه از روابط سياسي ،اجتماعي، اقتصادي، ونظامي بين كشورها وايران تاثيرات قابل ملاحظه ا ي را پذيرفته است.با وجود نگرش سنتي به فرش به عنوان رگ هنر وصنعت محدود دستي اين كالاي گرانسنگ را از شمول برنامه ريزي هاي علمي وفني دور ساخته وهرگز اين نياز احساس نشده كه فرش نيز همانند ديگر كالاهاي اقتصادي وصنعتي نياز به كنترل ونظارت دارد. چگونه مي توان تصور كرد كالايي با گسترش وپراكندگي وريشه هاي عميق سنتي وناشناخته قادر به رقابت با كالاي مشابه در بازارهاي جهان باشدوبراي سرزمين ما سود اقتصادي بصورت ارز به همراه آورد.، آنگاه در مورد آن هيچگونه تحقيقي صورت نگيرد. كه اكنون بايد كاري كرد.

كارگاهها و فروشندگان مواد اوليه فرش ، طراحان نقشه فرش، نقشه كش، بافندگان فرش، رفوگران، كارگاههاي قاليشويي، تجار فرش، شركت سهامي فرش ايران شعبه نائين، شركت تعاوني فرش دستباف نائين، شركت تعاوني فرش دستباف خور وبيابانك وغيره همگي دست به دست هم داده و به نحوي در توليد اين محصول دخالت دارند.